2008-07-31

Баатар болох шахсан нь

Нутагтаа очиж охиныхоо монгол хэлийг сэргээх бидний аялалын нэг зорилго байлаа. Орчинд нь очоод удахгүй монголоор ярьж эхэлнэ гэж бид их гэнэн бодсон байв. Охин маань нөгөө ярьдаг хэлээрээ ярьж, үеийн ах дүүгийн хүүхдүүд зарим нь англиар, зарим нь монголоор ярьсаар, тэдний хооронд ямар нэг үл ойлголцох бэрхшээл гараагүй тул горьдлого маань амархан мөхөв. Зарим хамаатнууд маань англи хэлний дадлага хийх сонирхолтой байсан тулд охиныхоо монгол хэлтэй би өөрөө л ажиллах хэрэгтэйг ихэд хатуу ойлгож авав. Гэхдээ охиндоо нэгэн дасгалын ном авлаа. Юу гэвэл монгол хэл сурч байгаа гадаад оюутнуудад зориулсан монгол ардын үлгэрүүдтэй ном юм. Үлгэр бүрийн эцэст өгүүлбэр зохиох, зөв үг нөхөх, зөв хариулт дугуйлах гэх мэт бид гадаад хэл үзэхдээ ашигладаг яг л тэр дасгалууд бүхий ном байна. Дөнгөж хоёр жилийн өмнө Чингис хааны тухай номыг ахтайгаа булаалцалдан уншдаг байсан хүүхэд гэнэт ингэтлээ төрөл арилжсан юм шиг эргэчих гэж. Охиныг маань бага байхад нь хардаг байсан дүү нар маань "гадаад хүүхэд шиг санагдаад, нэг л хөндий эвгүй байна" гэж гомдол мэдүүлж байлаа.

Дараагийн нэг чухал зорилго бол ээжийгээ төрсөн нутагт нь аваачих байв. Биднийг очихоос өмнө нилээд олон шинжилгээ муу гарсан, хоолонд тааруу, царай гандуу ээж минь биднийг гэртээ угтав. Явахаас өмнө заримдаа ээжтэйгээ утсаар ярихаас ч халширдаг болоод байсан юм. Дуу нь их сул болсон байсан. Ээж маань биднийг хараад уйлж байна. Бас тэгснээ хүүхдүүдээ ирэх гэж байгаа тул сүүлийн 3 өдөр сүүгээр нүүрээ зүлгэж царай орсон гэж байна. Ээжийнх нь царай хир байна гэж тандангуй асууна. Хүүхдүүддээ эвтэйхэн харагдах гэж илт хичээж байв.

Ээжийн байдлыг ажиглан 7 хоносны дараа нутагтаа очмоор байвал бид аваад явна, та хариугаа заавал одоо хэлэх хэрэггүй, 2 өдрийн дотор хэлбэл сайн байна гэж манай нөхөр хэлэв. 2 өдөр өөрийн байдал бодол болоод нутаг, ах дүүгээ янз бүрээр төсөөлөн бодож ихэд догдолсон болов уу гэж би бодсон. 2 өдрийн дараа та одоо үгүй гэж хэлэх оройтсон гээд манай нөхөр хэлчихэв. Тэгэхэд ээжийн минь нүүрэнд санаа амарсан байдалтай инээмсэглэл тодорч харагдсан. Ерөнхийдээ замын явдлаас халширч, урам дэмийн үг эрэлхийлж байсан болов уу. Тэгээд л ээжийн маань их чанга дуу ороод ирэх шиг болсон. Миний ээж бол хөдөө явах сургаар өнгө орсон гэж хэлж болно. Явах шийдвэрээ гарах үед зарим эмчилгээний үр дүн нааштай гарсан нь сэтгэл санаанд нь бас нөлөөлсөн байх. Ээж Увс аймгийн Зүүнговь сумын Урт булаг хэмээх газар төрсөн. Бид онгоцоор 3 цаг, дараа нь машинаар 5, 6 цаг явж Зүүнговь, Баруунтуруун сумын хооронд зусах ээжийн дүү, авга, нагац ах нар дээр очно.

Бид даруй билетээ авахаар хөөцөлдөв. Дүү нар маань танил энэ тэр хүнээр яриулж байж билет авч өгсөн. Учир нь АэроМонголиа билетны кассны газар 7 сарын 1ний үймээний хөлд устсан тул тэд бидний хөдөө явах өдөр хэдэн билет зарагдсан, хэдэн билет зарж болох эсэхээ мэдэхгүй байв. Билет худалдан авсан хүмүүс ирж бүртгэл хийлгэсний дараа, өөрөөр хэлбэл явах өдрөөс нэг 2 өдрийн өмнө ирж сул билет байвал аваарай гэж бидэнд хэлсэн боловч бид өвчтэй хүн авч яваа тул бэлтгэл ажлаа хангах, заавал гурвуулаа нэг онгоцонд багтахын тулд билет бүтэхгүй бол яана гэж айгаад авсаныгаа хэлэх юун.

Хөдөөний өглөө

Хөдөө очиход зарим хүмүүс уйлан хайлан угтав. Хөгшин настай нь уулзахгүй байх хэмээн халаглаж байснаа өгүүлнэ, арай залуувтар нь ямар ч байсан нутагтаа очиж өөд болъёо гэж ирсэн хэмээн бодлоо гэж нууж хаалгүй хэлэв. Ямар ч байсан бид алс холоос зорин ирж, ээжийгээ нутагт нь аваад ирдэг, баатарлаг үйлстэй, сүрхий хүүхдүүд болж тоогдов. Миний хувьд бол тэр алс хол газар дажгүй яваад ирсэн ээж маань баатар юм. Ээж өрөм, хайлмаг, хонины дотор эрхтэн, түүгээр хийсэн бууз зэрэг элбэг иддэггүй байсан зүйлсээ амтланхан идэж хэд хонолоо. Ээжийн гэдэс дотор хямрах болов уу гэтэл ер тоосонгүй. Нутгийн агаар ус ундлан ихэд таашааж байгаа нь илт.

Хустын голын эх (Бөөргийн элсэн дороос ундарч эхэлдэг)

Нөхөр маань үеэл дүүгийн хамт ирж очихын 50иад км мориор давхиж ээжийн багадаа тоглож өссөн, хонио хариулан бэлчээдэг байсан Хустын голоос дээж авчирч өгөв. Ээж ихэд бэлэгшээн авч биеэ арчин хэмээн урдаа хөшиг татуулав. Ээжийн авга ах бидэнд улс орны хөгжилтэй холбоотой сонирхолтой түүх ярьж өгсөн юм. Миний өвөөгийн аав засгийн даалгаварын дагуу өртөө хийдэг байжээ. Өртөө хийх газрыг цаанаас заан тодорхойлно. Өөрийн гэр орноо ачин малаа тууж очих өртөөний газар бүр амьдрахад таатай бус, малын бэлчээр сайтай биш байх нь энгийн тохиолдол. Гэвч тэд тайлбар тавих эрхгүй, тэр битгий хэл тэр өдөр уг өртөөнд хичнээн мэдээ ирнэ төчнөөн удаа тэр бүрийг дараагийн өртөөнд өөрийн мориор бүтэн нэг сар дамжуулна. Нэгдэлжих хөдөлгөөн өрнөхөд айл бүр 70 толгой малтай байх, илүүг нь нэгдэлд заавал тушаадаг болов. Нэгдэл тэгэхдээ аль илүү тарган, махтай шөлтэйг нь хураан авна. Нэгэн нөхөр нэгдэлд очихоор заагдсан хонийг нэг муу туранхай төлөөр сольсны хариуд 5 жил шоронд хоригдсон гэдэг.  Өндөр авга ах маань одоо өөрөө мянгат малчин бөгөөд хэдэн жилийн өмнө хажуудаа сумын төвийн нэгэн хүү туслуулахаар авч хонио малуулсан гэнэ. Нөгөө хүү өөрийн амьдралаа бодон тусдаа гарахад 100 хонь тасалж өгөөд явууллаа гэсэн. 

Миний мэргэжлийн өвчин хөдөлж дээр үеийн хүмүүс эргүүтэй  хонь, галзуу үхрийн махыг хүнсэндээ хэрэглэдэг байсан уу гэж асуув. Тархи, нугасыг нь хаяад бусад махыг хэрэглэдэг байсан гэв. Тэгэхдээ махаа чанах тогооны голд зэс хийгээд чанадаг байсан гэв. Би бүр алмайрч гүйцэв. Яаж тэд мэддэг байсан байна аа? Галзуу өвчний прион уургийн зэсэнд холбогдох чадвар, улмаар эрүүл уургийг өвчтэй хэлбэрт шилжихээс хамгаалах зэсийн шинж чанарын онцлог бол одоогийн шинжлэх ухаанд шинэхэн хийгдсэн судалгаа шүү дээ. Гайхалтай ард түмэн юм, манайхан чинь. 


Газарчин дүү маань (Элсэн манхны оройд гарч утсаа ашиглах дуртай юм)

Аялалын төгсгөлд бид аав, буурал аавын газруудаар орж хүндэтгэл үзүүлэв. Энэ удаад ээжийн төрсөн нутгаар очлоо. Дараа удаа очихдоо аавын нутгаар буюу Хөвсгөл аймаг заавал орно оо.

2008-07-28

Гэртээ хариад.... гэртээ ирэв

Ингээд хоёр нутагтан болчих гэж.  

Гэртээ харих гэж яаран тэмцэн явах зуур ийм хол амьдардаг болсондоо бухимдасхийн ядаж Солонгос, Япон зэрэг ойрхон улс гүрэнд ажил эрдэг ч юм билүү гээд бодоод амжсан би (гэр бүл, хүүхдүүдийн хамт) сарын дараа Бээжин, Seattle дамжин, нислэгийг хүлээлгийн цагтай нь хамт тооцвол 26 цагийн дараа нөгөө гэртээ ирлээ.  

УБ-аас гарахдаа бороогоор үдүүлж, Эдмонтонд мөн бороогоор угтуулав. Энд жигтэйхэн сайхан ногоон, модны мөчир бараг цонхонд тулан ургаж, бас хэдэн мөөг уг модны ёрооолд хөвөөлөн ургасан нь хирхэндээ биднийг тосох гэж гангарсан мэт санагдав. Манай УБ-ын зуслан ч гэсэн дутахгүй ногоон, энэ жил бороо хур элбэг тул нутагт маань зуншлага хачин сайхан байлаа шүү. 

Монголд амьдрал жинхэнэ буцалж байгаа юм шиг санагдсан. Энд тэндгүй шинэ байшин сүндэрлэн босож, хүн бүр дор дороо шаргуу хөдөлмөрлөн ядаж нэг үл хөдлөх хөрөнгө эсвэл орлогын нэгэн эх үүсвэртэй болохын төлөө тэмцэж байна. Хаа хамаагүй шахцалдуулан барьсан жижиг зарим байшингууд эв хавгүй, уялдаа зохицолгүй харагдах нь олонтоо.
 
Хөдөө орон нутагт гэрийн гадна нэг биш 2, 3  машин харагдах нь элбэг, антеннаас гадна нарны эрчим хүчний эх үүсвэр байрлуулсан, хонио хариулангаа техт илгээн, утас цохиж хол ойрын сонин мэдээнээс дутна гэж үгүй. Харин зарим хөдөө сүлжээ унах магадлал их тул ойр буй дов толгодын оройд мотоцикл, мориороо очиж, эсвэл гэрийн тооноос уясан утас уруугаа сандал дээр зогсон орилон ярих хэрэг гардаг юм. Гэхдээ энэ нь мэдээж хэдэн жилийн өмнөх хэрэг гарвал мориор сумын төв орж хэл ам залгуулдаг байсан үетэй харьцуулбал хамаагүй дээр. Хот хөдөөгийн хооронд хувь хүмүүсийн тууврын мал маш элбэг тааралдана, бараг даахгүй болтол нь ачсан юмуу даа гэж бодогдмоор ноос ачсан машинууд хот уруу мөн цувна. 

Зам харилцаа маань даанч сул дорой хэвээр. Уг нь энд тэндгүй маш олон зам засахаар эхэлсэн боловч яагаад ч юм гацсан бололтой. Ядаж 100км зам засвар нэрээр хаасан боловч ажиллаж байгаа хүн хүч харагдсангүй. Харин хариуд нь өргөн уудам тал маань машины замд талхлагдсан санагдлаа. Хүүхэд байхдаа тэр олон салаа зам хараад түүгээр давхих жолооч нар ид шидтэй, гайхалтай санагддаг байсан бол энэ удаад тэгсэнгүй, тэр учир тоймгүй олон зам миний бие дээгүүр даваад гарсан мэт санагдаж байв. Зассан замын чанарыг шалган хүлээж авдаг ажлын хэсэг байдаг байлтай. Хурдны морьд үзэхээр Хүй долоо худаг уруу тавьсан замыг хүн бүхэн мэдэж буй, маш нимгэн хучаас хийсэн тул дуусаагүй байхад нүх гарч эхэлсэн байна. Зам засварын компаниуд мөнгөө сүрхий хэмнэдэг бололтой, элдэв анхааруулга замын дагуу тавихдаа муу, дээрээс нь ядаж ажилчдадаа зориулалтын хувцас өмсгөхгүй тул зам дээр унаа нь эвдэрсэн жолооч уу эсвэл ажил хийж байгаа хүн үү гэдгийг ялгахад түвэгтэй.  Хятад царайны хүмүүс голдуу ажиллаад байх шиг байсан. 

Элсэн тасархайн хавьд нэг жуулчны газар хоног төөрүүлэхээр буувал солонгос эзэнтэй баазад буусан байв. Гадны жуулчид мэр сэр харагдавч ажилчид нь зочдоосоо олон байв. Ер нь энэ зун жуулчин цөөн байгаа гэж сонстов. Учир нь Хятад ах Олимпийн аюулгүй байдал нэрээр маш олон жуулчдад Хятадын виз өгөхгүй байгаа сурагтай. Гаднаас Монголд очих зочид Хятадыг Монголтой хамт үзэхээр төлөвлөх нь олонтоо байдаг гэнэ, мэдээж шүү дээ, зардал мөнгөө бодсон ч. Хятадын виз гарахгүйн улмаас олон жуулчид Монголд хийх аялалаа ч мөн зогсооход хүрч байна гэж жуулчны байгууллагад ажиллах танил маань гомдоллоно.  

Хятад ах бол Олимптоо бэлдээд сүйд. Онгоцны буудал хотын хооронд зорчих хурдан галт тэрэг ашиглалтанд ороод удаагүй байна. Гял цал гэж жигтэйхэн, мөн агааржуулагчтай тул гадны бохир агаар үнэрлэхгүй, бас бие биенээсээ өрсөн замбараагүй дайрах машинуудыг харж цухалдахгүй таатай явах болжээ. Метронд харуул, шалгалт ч сүрхий чанга, бүх гар цүнхнээс дэлбэрэх бодисын дээж авч байна. Олимпийн эмблем бүхий цамц өмссөн залуучууд газар сайгүй зогсож, чадах чинээгээрээ англиар ярин туслахыг хичээнэ. Хятад орон үнэхээр их эрчтэй хөгжиж буй нь мэдэгдэнэ.  
 
Ингээд түр завсарлая даа. Эргээд бодоход нутагтаа хар хур гэж очоод сүр пар гээд гараад явсан санагдана. Олон сайхан зураг бий, ачаагаа ирэхээр тавимз. Америк ахын нутагт 2 хүрэхгүй цаг саатсан маань бидний зарим ачааг хонон өнжин шалгах шалтаг болсон гэнэ. Одоо бол гацаанд орсон Их хурал, үүнээс үүдэн гарах уршгийн талаар үймээн, шатсан байшинг хараад эмзэглэснээс илүү ихээр санаа зовон бодож сууна. Зарим хүмүүс бололцоо, чөлөөтэй болох тусам даврах бололтой. Энэ үг дээр дооргүй бүх хүмүүст хамаатай.